Με την υιοθέτηση της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937 («Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος») και τη μεταφορά της στο εθνικό δίκαιο από τα κράτη μέλη («ΚΜ») σε ολόκληρη την ΕΕ («Οδηγία της ΕΕ για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος»), η ΕΕ προέβη στην ολοκληρωμένη εναρμόνιση των ελάχιστων επιπέδων προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος.
Κοιτάζοντας προς το 2025 και έπειτα, υπάρχουν αρκετές επικείμενες νομοθετικές επεκτάσεις, αξιολογήσεις και μεταφορές στο εθνικό δίκαιο, οι οποίες θα επηρεάσουν όχι μόνο το ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας, αλλά και τις εξελισσόμενες βέλτιστες πρακτικές για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος γενικότερα.
Αξιολόγηση της Οδηγίας της ΕΕ για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος το 2025 και πιθανή επέκταση του πεδίου εφαρμογής
Έως τις 17 Δεκεμβρίου 2025, η Επιτροπή οφείλει να υποβάλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο έκθεση αξιολόγησης σχετικά με:
την αποτελεσματικότητα των νόμων που έχουν θεσπίσει τα κράτη μέλη για τη μεταφορά της Οδηγίας· και
την αποτελεσματικότητα του πλαισίου προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος στην ΕΕ.
Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 27 παράγραφος 3 της Οδηγίας για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος:
[Η Επιτροπή] υποβάλλει έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο έως τις 17 Δεκεμβρίου 2025 σχετικά με την εφαρμογή και την πρακτική εφαρμογή της παρούσας Οδηγίας. Η έκθεση αυτή ειδικότερα:
α) αξιολογεί την αποτελεσματικότητα των μέτρων που έλαβε κάθε κράτος μέλος για τη μεταφορά της παρούσας Οδηγίας και τον αντίκτυπό τους στη λειτουργία του πλαισίου προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος που θεσπίζεται σύμφωνα με την παρούσα Οδηγία· και
β) αξιολογεί κατά πόσον απαιτούνται περαιτέρω μέτρα, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης του πεδίου εφαρμογής της παρούσας Οδηγίας ώστε να καλύπτει άλλες πράξεις της Ένωσης ή άλλους τομείς πολιτικής.
Πιθανοί τομείς επέκτασης που έχουν αναφερθεί από την Επιτροπή περιλαμβάνουν:
την ασφάλεια και υγεία στην εργασία· και
τις συνθήκες εργασίας.
Οι επιχειρηματικές ενώσεις έχουν σημειώσει ότι πιθανότατα θα επιδιώξουν αλλαγές στο πεδίο της προστασίας κατά την πρώτη αυτή επανεξέταση. Μία προτεινόμενη αλλαγή θα ήταν η αύξηση του ελάχιστου αριθμού εργαζομένων για την υποχρέωση ύπαρξης εσωτερικών διαύλων αναφοράς από τους 50 στους 100 εργαζομένους ή περισσότερους.
Μια τέτοια αλλαγή θα αποσκοπούσε στη μείωση του διοικητικού βάρους για τις ΜΜΕ.
2026 – Επέκταση της προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος στην ΕΕ ώστε να καλύπτει την Πράξη της ΕΕ για την Τεχνητή Νοημοσύνη
Από τις 2 Αυγούστου 2026, η Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος θα εφαρμόζεται στην αναφορά παραβιάσεων της Πράξης της ΕΕ για την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Τι σημαίνει αυτό;
Εάν εργάζεστε για πάροχο τεχνητής νοημοσύνης γενικού σκοπού («GPAI»), προστατεύεστε εφόσον αναφέρετε ότι το προϊόν του παρόχου GPAI — το οποίο σας έχει ειπωθεί ότι αποτελεί «συστημικά επικίνδυνη ΤΝ» σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 11 της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη — δεν διαθέτει τα κατάλληλα μέτρα κυβερνοασφάλειας, κατά παράβαση του άρθρου 55 της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Δεν καλύπτονται επί του παρόντος όλοι οι κίνδυνοι που δημιουργούνται από την ΤΝ από τα παραπάνω παραδείγματα, ωστόσο η αλλαγή αυτή θα διευρύνει ουσιαστικά το πεδίο προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος, καθώς αυτό θα εφαρμόζεται σε πολλούς τύπους κινδύνων που σχετίζονται με την ΤΝ.
2026 και εφεξής – Επέκταση του πεδίου εφαρμογής μέσω της CSDDD
Το πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος θα επεκταθεί επίσης μέσω της Οδηγίας για τη δέουσα επιμέλεια των επιχειρήσεων όσον αφορά τη βιωσιμότητα — Corporate Sustainability Due Diligence Directive («CSDDD») — η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 25 Ιουλίου 2024.
Η εν λόγω Οδηγία τροποποιεί την Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος, ώστε η προστασία να παρέχεται και σε όσους αναφέρουν παραβιάσεις της εθνικής νομοθεσίας με την οποία εφαρμόζονται οι απαιτήσεις της ΕΕ σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια βιωσιμότητας.
Με άλλα λόγια, οι πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος που αναφέρουν παραβιάσεις εθνικού δικαίου σχετικές με:
εργασιακά δικαιώματα,
τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα,
περιβαλλοντική ζημία,
θα μπορούν να κάνουν χρήση της προστασίας που παρέχει η Οδηγία της ΕΕ για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος μόλις η CSDDD μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο από τα κράτη μέλη.
Συνολικά, οι εργαζόμενοι μπορεί να προστατεύονται όταν αναφέρουν δραστηριότητες που βλάπτουν:
το περιβάλλον· ή
αναγνωρισμένα εργασιακά πρότυπα, όπως αυτά που προβλέπονται σε συμφωνίες της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας («ΔΟΕ»).
Η ΕΕ εστιάζει σε βελτιώσεις στην εφαρμογή της Οδηγίας για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος
Πέρα από την αξιολόγηση πιθανών επεκτάσεων στο πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας της ΕΕ για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος, η ΕΕ θα ελέγχει ολοένα και περισσότερο τις υφιστάμενες εφαρμογές της Οδηγίας από τα κράτη μέλη.
Τον Ιούλιο του 2024, η Επιτροπή δημοσίευσε έκθεση σχετικά με την εφαρμογή και τη μεταφορά της Οδηγίας στο εθνικό δίκαιο. Η έκθεση εντόπισε διάφορα κενά, μεταξύ των οποίων:
Ζήτημα 1: Πεδίο προστασίας
Αδυναμία επαρκούς προστασίας των αποκαλύψεων που υποβάλλονται βάσει εύλογης υπόνοιας ή των προσπαθειών συγκάλυψης παραβιάσεων.
Ζήτημα 2: Κυρώσεις
Εννέα κράτη μέλη δεν προέβλεψαν με σαφήνεια ότι οι κυρώσεις εφαρμόζονται σε περιπτώσεις αντιποίνων κατά πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος, παρεμπόδισης των διαύλων αναφοράς ή μη τήρησης της εμπιστευτικότητας της ταυτότητας του πληροφοριοδότη δημοσίου συμφέροντος.
Ζήτημα 3: Παρεκκλίσεις από την ευθύνη
Ορισμένα κράτη μέλη δεν μετέφεραν επαρκώς τις απαιτήσεις της Οδηγίας που διευκρινίζουν πότε τα πρόσωπα που προβαίνουν σε αναφορά δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνα για την αποκάλυψη πληροφοριών, εφόσον η αποκάλυψη έγινε με σκοπό την αποκάλυψη παραβίασης.
Η Επιτροπή ανέφερε ότι οι τομείς αυτοί αποτελούσαν τις «βασικές ελλείψεις» στην εφαρμογή της Οδηγίας.
Λίγο αργότερα, στις αρχές του 2025, η Επιτροπή υλοποίησε τις προειδοποιήσεις της για ενίσχυση των προσπαθειών επιβολής, επιβάλλοντας στα κράτη μέλη συλλογικά πρόστιμα ύψους 38 εκατομμυρίων ευρώ για τη μη τήρηση της προθεσμίας της 17ης Ιουλίου 2024 για τη μεταφορά της Οδηγίας στο εθνικό δίκαιο.
Αναμένουμε ότι η τάση αυτή θα συνεχιστεί, καθώς η Επιτροπή επεκτείνει τον έλεγχό της πέρα από τις χαμένες προθεσμίες μεταφοράς και στην ποιότητα της εφαρμογής από τα κράτη μέλη.
Μετατόπιση προς την πρόληψη στα πρότυπα προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος
Πέρα από τις επεκτάσεις στο ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας της ΕΕ για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος, το πρότυπο προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος στην Ευρώπη εξελίσσεται.
Παραδοσιακά, οι πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος προστατεύονταν εκ των υστέρων μέσω αγωγών με τις οποίες ζητούσαν χρηματική αποζημίωση από τους εργοδότες.
Ο πληροφοριοδότης δημοσίου συμφέροντος συχνά έπρεπε να υποστεί αντίποινα προτού λάβει νομική προστασία.
Υπάρχει αυξανόμενη συναίνεση μεταξύ των υπευθύνων χάραξης πολιτικής και των συμμετεχόντων στον δημόσιο διάλογο ότι τα προστατευτικά μέτρα για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος θα πρέπει να θεσπίζονται πριν από την αποκάλυψη ή αμέσως μετά την πραγματοποίησή της.
Μία πρόταση θα ήταν η θέσπιση προσωρινής προστασίας για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος.
Για παράδειγμα, η προσωρινή προστασία θα μπορούσε να λάβει τη μορφή:
αναστολής απόλυσης·
αναστολής πειθαρχικών διαδικασιών·
ή άλλης αποτροπής αντιποίνων κατά τη διάρκεια της εκκρεμούς δικαστικής διαδικασίας.
Η χορήγηση προσωρινής προστασίας θα απέτρεπε τη «χρονική αναντιστοιχία» μεταξύ των άμεσων εργοδοτικών αντιποίνων και των παρατεταμένων δικαστικών διαδικασιών.
Ουσιαστικά, οι βέλτιστες πρακτικές εξελίσσονται ώστε να δίνουν έμφαση στο ότι η αναφορά παρατυπιών δεν θα πρέπει να καταστρέφει την καριέρα ενός προσώπου προτού αυτό μπορέσει να λάβει νομική προστασία.
Συμπέρασμα
Η επανεξέταση της Οδηγίας το 2025 και οι προβλεπόμενες επεκτάσεις το 2026 σε σχέση με την Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη και την CSDDD υποδηλώνουν ότι εισερχόμαστε σε ένα νέο κεφάλαιο για τη ρύθμιση της προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος στην Ευρώπη.
Αναμένονται σημαντικές εξελίξεις στη συμμόρφωση με τους κανόνες για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος στην Ευρώπη, σε σύγκριση με τα πρότυπα που ίσχυαν όταν υιοθετήθηκαν αρχικά πολλά εσωτερικά πλαίσια αναφοράς.
Προβλέπουμε ότι οι μελλοντικές εξελίξεις θα συνεχίσουν να ασκούν πίεση στους οργανισμούς ώστε να καλλιεργούν κουλτούρα ακεραιότητας και συμμόρφωσης, υποστηριζόμενες από προληπτικές πολιτικές προστασίας και ισχυρότερη επιβολή σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Συντάχθηκε από τη Χαρά Νικολάου, MD Brainnovation.
