Η Carmen Coleto, υπεύθυνη έργου στο FIBGAR, συμμετείχε αυτή την εβδομάδα στο 2ο Συνέδριο για την Ακεραιότητα και την Προστασία των Μαρτύρων Δημοσίου Συμφέροντος, που πραγματοποιήθηκε στη Σχολή Παιδαγωγικών Επιστημών του UNED στη Μαδρίτη. Εκπροσωπώντας την κοινοπραξία, παρουσίασε τα κύρια ευρήματα της Ανάλυσης Αναγκών για το έργο VoiceGuard, το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Προγράμματος «Πολίτες, Ισότητα, Δικαιώματα και Αξίες» (CERV). 

Το VoiceGuard δημιουργήθηκε για να αντιμετωπίσει ένα γνωστό διαρθρωτικό πρόβλημα στον τομέα της δημόσιας ακεραιότητας: ο κατακερματισμός και οι ασυνέπειες στη μεταφορά της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937 έχουν ως αποτέλεσμα ένα ριζικά άνισο πλαίσιο προστασίας, ανάλογα με το κράτος μέλος στο οποίο βρίσκεται ο καταγγέλλων. Οι έξι χώρες που αναλύθηκαν έχουν μεταφέρει την Οδηγία με καθυστερήσεις και διαφορετικές προσεγγίσεις. Όλες απαιτούν εσωτερικά κανάλια αναφοράς για οργανισμούς με 50 ή περισσότερους υπαλλήλους, αλλά διαφέρουν ως προς την προσέγγισή τους στην ανωνυμία — η Ισπανία, η Ελλάδα και η Ρουμανία την επιτρέπουν, ενώ η Τσεχική Δημοκρατία την περιορίζει —, στις εφαρμοστέες κυρώσεις, στις εποπτικές αρχές και στο πεδίο εφαρμογής της προστασίας. Αυτή η ετερογένεια δεν αποτελεί απλή λεπτομέρεια: επηρεάζει άμεσα τις στρατηγικές που υιοθετούν οι καταγγέλλοντες. 

Η παρουσίαση περιέγραψε τα ευρήματα του πρώτου σημαντικού παραδοτέου του έργου: την Ανάλυση Αναγκών, η οποία προέκυψε από εις βάθος συνεντεύξεις με δεκαέξι καταγγέλλοντες σε έξι κράτη μέλη και ομάδες εστίασης με τριάντα δύο επαγγελματίες υποστήριξης —δικηγόρους, ψυχολόγους, δικαστές, δημόσιους υπαλλήλους και εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών— συμπληρωμένη από ένα ερωτηματολόγιο ποσοτικής επικύρωσης. 

Τα συμπεράσματα είναι συγκλονιστικά. Για την πλειοψηφία των ερωτηθέντων, η αναφορά μιας παρατυπίας δεν αποτελεί απλώς θέμα μεμονωμένων γραφειοκρατικών αδυναμιών: συνιστά επαγγελματική καταστροφή, ψυχολογικό τραύμα και συστημική παραμέληση. Τα δεδομένα αποκαλύπτουν τρία επαναλαμβανόμενα πρότυπα που ισχύουν ανεξάρτητα από τη χώρα που αναλύεται. 

Το πρώτο εύρημα αφορά την περίοδο που προηγείται της καταγγελίας. Η απόφαση για την καταγγελία σπάνια προκύπτει από μια διαδικασία στοχασμού σε ένα ασφαλές περιβάλλον. Τα κυρίαρχα κίνητρα είναι η άρνηση να γίνει κάποιος συνεργός σε παράνομες δραστηριότητες και η αντίληψη ότι η σιωπή ισοδυναμεί με συνενοχή. Ωστόσο, δύο προγενέστερα εμπόδια αναχαιτίζουν αυτή την παρόρμηση: ένα διαρθρωτικό κενό πληροφόρησης — πολλοί καταγγέλλοντες δεν γνωρίζουν τα δικαιώματά τους και τα διαθέσιμα κανάλια — και μια γενικευμένη δυσπιστία έναντι των εσωτερικών μηχανισμών καταγγελίας, οι οποίοι θεωρούνται ότι ευθυγραμμίζονται με τη διοίκηση του οργανισμού. Η υπόθεση επιβεβαιώνεται: ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης και η δομική ανεξαρτησία του καναλιού δεν είναι απλώς επιθυμητά χαρακτηριστικά του συστήματος, αλλά προϋποθέσεις για την υποβολή της αναφοράς. Χωρίς αυτά, το εσωτερικό κανάλι θεωρείται παγίδα. 

Όταν υποβάλλεται μια αναφορά, εμφανίζεται το φαινόμενο της «μαύρης τρύπας»: οι αναφορές υποβάλλονται, αλλά δεν λαμβάνουν καμία επιβεβαίωση, δεν ακολουθεί καμία ενεργή συνέχεια και δεν παράγεται καμία ανατροφοδότηση. Οι περισσότεροι ερωτηθέντες περιγράφουν αυτή τη σιωπή ως την καθοριστική εμπειρία της διαδικασίας: «Όλα εξαφανίζονται σε ένα μαύρο κουτί… Από τη δική μου οπτική γωνία, ήταν σιωπή». Οι μισοί από τους συμμετέχοντες κατέφυγαν στην καταγγελία μέσω πολλαπλών καναλιών, όχι ως στρατηγική, αλλά επειδή κανένα κανάλι δεν ανταποκρινόταν. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η παθητική παρεμπόδιση εξελίχθηκε σε ενεργή παρέμβαση: για παράδειγμα, με τον αποκλεισμό της πρόσβασης στο εταιρικό ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, προκειμένου να αποτραπεί η τεκμηρίωση των παρατυπιών. Οι εμπειρογνώμονες από πολλαπλές δικαιοδοσίες είναι ομόφωνοι: η διαδικασία καταγγελίας, η οποία θα έπρεπε να αποτελεί ασφαλές καταφύγιο, μετατρέπεται στο πρώτο στάδιο των αντιποίνων. Δεν πρόκειται για διοικητική αμέλεια· οι ίδιοι οι εμπειρογνώμονες την περιγράφουν ως σκόπιμη διαδικαστική εχθρότητα. 

Οι αντίποινα σπάνια συνίστανται σε μια μεμονωμένη απόλυση. Πρόκειται για μια υπολογισμένη στρατηγική τριών σταδίων: δυσφήμιση —παρουσίαση της συμμόρφωσης με τους κανονισμούς ως ανυπακοή, επινόηση πειθαρχικών κυρώσεων, χαρακτηρισμός του καταγγέλλοντος ως «προβληματικού»—· απομόνωση —ο «φόβος της μετάδοσης» οδηγεί τους συναδέλφους να περιθωριοποιήσουν τον καταγγέλλοντα μέσω αποκλεισμού από συσκέψεις, συλλογικής παρενόχλησης και ψυχολογικής εκμετάλλευσης—· και καταστροφή —απόλυση μετά από εκστρατεία παρενόχλησης, εγγραφή σε επαγγελματικές μαύρες λίστες και σοβαρή ψυχολογική βλάβη—. Το νομικά κρίσιμο σημείο είναι το εξής: αυτές οι λεπτές τακτικές εμπίπτουν σε ένα κανονιστικό κενό και το νομικό σύστημα δεν τις αναγνωρίζει ως αντίποινα. 

Το τρίτο μοτίβο αποκαλύπτει μια κρίσιμη χρονική υστέρηση: το πλαίσιο προστασίας βασίζεται σε διορθωτικά μέτρα που λαμβάνονται εκ των υστέρων, ενώ οι αντίποινα είναι άμεσα και η νομική αντίδραση διαρκεί χρόνια. Μέχρι τη στιγμή που εκδίδεται η απόφαση, η επαγγελματική, οικονομική και ψυχολογική ζημιά είναι ήδη μη αναστρέψιμη. 

Υπό το πρίσμα αυτής της ανάλυσης, τα στοιχεία από το Λουξεμβούργο οδηγούν σε ένα βασικό συμπέρασμα: η αποτυχία δεν είναι αναπόφευκτη. Στη συγκεκριμένη δικαιοδοσία, το 80% των καταγγελλόντων θεώρησε ότι η καταγγελία τους αντιμετωπίστηκε με επαγγελματισμό, το 100% διαπίστωσε συγκεκριμένες αλλαγές και το 60% αισθάνθηκε προστατευμένο. Αυτό αποδεικνύει ότι το πρόβλημα δεν είναι δομικό, αλλά πολιτισμικό και θεσμικό, και ως εκ τούτου είναι αναστρέψιμο. 

Η παρουσίαση προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον στους παρευρισκόμενους. Η FIBGAR έλαβε, τόσο την ημέρα της παρουσίασης όσο και τις ημέρες που ακολούθησαν, διάφορα αιτήματα για πληροφορίες σχετικά με το έργο και την έκθεση από νομικούς, εκπροσώπους θεσμικών φορέων και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που ενδιαφέρονται για τα αποτελέσματα και τις δυνατότητες μελλοντικής συνεργασίας. 

Το ενδιαφέρον αυτό επιβεβαιώνει τη σημασία του έργου που πραγματοποίησε η κοινοπραξία και την ανάγκη να συνεχιστεί η πρόοδος στην οικοδόμηση ενός ευρωπαϊκού οικοσυστήματος που παρέχει πραγματική προστασία στους καταγγέλλοντες. 

Carmen Coleto Martínez, Βοηθός Διευθύντρια Έργου στη FIBGAR